«Σταμάτα να αγχώνεσαι»,
«Για όλα φταίει το άγχος σου»,
«Αν αγχώνεσαι, θα αρρωστήσεις».
Είναι μερικές μονάχα φράσεις που κατά καιρούς έχουμε ακούσει ή έχουμε οι ίδιοι πει σε κάποιο κοντινό μας πρόσωπο. Ειδικά τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι δηλώνουν πως βιώνουν έντονο άγχος που επηρεάζει την καθημερινότητά τους, ενώ οι ειδικοί και οι μέθοδοι για την «καταπολέμησή» του ολοένα και πληθαίνουν.
Τι είναι όμως το άγχος και γιατί όλοι παλεύουν να το βγάλουν από τη ζωή τους;
Το άγχος, ετυμολογικά, προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «άγχω» και μας παραπέμπει στο αίσθημα της πνιγμονής, της στενότητας και του περιορισμού. Αποτελεί ένα υποκειμενικό βίωμα δυσφορίας που μπορεί να εκτείνεται από γενικευμένη ανησυχία έως έντονο αίσθημα φόβου και πανικού. Στις σωματικές εκδηλώσεις που συχνά αναγνωρίζονται ως άγχος περιλαμβάνονται η αύξηση των καρδιακών παλμών, η εφίδρωση, το τρέμουλο, η αύξηση των μυών της αναπνοής· και αυτά μπορεί να κλιμακωθούν σε αίσθημα τρόμου, αδυναμίας και πνιγμονής, όπως συμβαίνει κατά τη διάρκεια μιας κρίσης πανικού.
Το άγχος, όταν βιώνεται σε έντονο βαθμό και για μεγάλα χρονικά διαστήματα, επιφέρει και ψυχοσυναισθηματικές επιπτώσεις. Μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό των κινήσεων και των δράσεων του ανθρώπου που το βιώνει, σε αποφυγή καταστάσεων που μπορεί να εντείνουν το άγχος του και, μακροπρόθεσμα, να επιφέρει «στένεμα» των προσωπικών δυνατοτήτων και ελευθεριών. Με λίγα λόγια, το άγχος μπορεί να επηρεάσει το βίωμα ευτυχίας και ικανοποίησης των ανθρώπων.
Ποια είναι όμως η λειτουργία του άγχους; Είναι στόχος του να μας κάνει πιο δυστυχείς;
Κι αν όχι, γιατί πρέπει να υπομένουμε αυτό το βίωμα;
Η βασική λειτουργία του άγχους είναι η προστασία του ανθρώπινου οργανισμού από επικίνδυνες κι απειλητικές καταστάσεις. Η ενεργοποιητική του δράση μας θέτει σε εγρήγορση, μας κινητοποιεί να αξιολογήσουμε κατά πόσο βρισκόμαστε σε κίνδυνο κι αυξάνει την ετοιμότητά μας για αντίδραση. Αν αναλογιστούμε την εποχή που οι άνθρωποι κυνηγούσαν και ήταν εκτεθειμένοι σε εξωτερικούς κινδύνους, το βίωμα του άγχους λειτουργούσε ως ένας σπουδαίος μηχανισμός άμυνας. Στην περίπτωση αυτή, η απουσία του θα μπορούσε να αποβεί επικίνδυνη, και οι περισσότεροι δεν θα αξιολογούσαν πως «υποφέρουν από άγχος» εάν βρίσκονταν αντιμέτωποι με μια ομολογουμένως ριψοκίνδυνη κατάσταση.
Σήμερα, ασφαλώς, μπορούμε να συμφωνήσουμε πως δεν είμαστε εκτεθειμένοι σε πρωτόγονους κινδύνους, άγρια ζώα και άλλους θηρευτές. Ωστόσο, υπάρχουν αναρίθμητοι παράγοντες που μπορούν να βιωθούν ως «κίνδυνοι» και να πυροδοτήσουν την λειτουργία του άγχους. Η εργασιακή ανασφάλεια, το συνεχώς αυξανόμενο κόστος ζωής και η ανταπόκριση στις οικονομικές απαιτήσεις, οι μεταβαλλόμενες προσδοκίες, το κυνήγι της τελειότητας, οι μεταβάσεις μεταξύ των φάσεων της ζωής· είναι μερικοί μονάχα από τους παράγοντες που μπορούν να ενεργοποιήσουν τον «αρχέγονο» μηχανισμό του άγχους.
Ακόμη, οι σύγχρονοι ρυθμοί της καθημερινότητας, έχοντας ως στόχο την συνεχή αύξηση των επιδόσεων και των κατακτήσεων, πολύ συχνά, οδηγούν σε παραμέληση βασικών αναγκών των ανθρώπων. Για παράδειγμα, ένας γονέας πάντα πρόθυμος να ικανοποιήσει τις ανάγκες της οικογένειας, να είναι υπεύθυνος στην εργασία του, να έχει τα πάντα υπό την εποπτεία του, συχνά χαλαλίζει ελάχιστο χρόνο για να ικανοποιήσει τις δικές του ανάγκες, κι όταν θα το κάνει οι ενοχές και η πίεση θα είναι τέτοια που θα λειτουργήσουν επιπλέον επιβαρυντικά.
Συχνά οι άνθρωποι κινούνται σε δύο πόλους. Από την μία η ανάγκη για αποδοχή, για να βρισκόμαστε σε σύνδεση και να βιώνουμε το αίσθημα του ανήκειν. Να απολαμβάνουμε να φροντίζουμε και να μας φροντίζουν. Από την άλλη η ανάγκη να δίνουμε χώρο στο παιδί που έχουμε μέσα μας. Η ανάγκη για αυτό-έκφραση, δημιουργικότητα, σεξουαλικότητα και απόλαυση. Είναι πολύ σύνηθες οι άνθρωποι ανά περιόδους, αλλά, και σε όλη της τους την ζωή να «κλίνουν» προς την μία ή την άλλη κατεύθυνση και αυτό μπορεί να προκαλέσει τον αποκλεισμό της κάλυψης σημαντικών αναγκών και να οδηγήσει στην αυτό-αποξένωση.
Τότε είναι που συχνά εμφανίζεται το άγχος σαν ένας μηχανισμός αυτό-αξιολόγησης της βιωμένης πραγματικότητας. Ένας μηχανισμός που μας προσκαλεί ή και μας αναγκάζει να σταματήσουμε ό,τι κάνουμε, ώστε να προσέξουμε, να παρατηρήσουμε. Να αναστοχαστούμε ποιες είναι οι παροντικές συνθήκες ζωής μας, ποιες είναι οι παραμελημένες μας ανάγκες και προς ποια κατεύθυνση βαδίζουμε. Ίσως ο λόγος που δεν «πετυχαίνουν» οι βιαστικές λύσεις, οι τεχνικές που πολύ συχνά προωθούνται για να «διώξει» κανείς το άγχος του, να είναι γιατί βιάζονται να το αποτινάξουν χωρίς να αναγνωρίσουν την αιτία που το προκάλεσε και τα μηνύματα που μπορεί να φέρει ή γιατί, πολύ συχνά, προωθούν την ατομικότητα παραγνωρίζοντας τις ανάγκες για σύνδεση.
Εν κατακλείδι, το άγχος είναι ένας μηχανισμός άμυνας που στοχεύει στην προστασία και την επαναφορά προς την ευδαιμονία του οργανισμού, όμως αν παραμεληθεί ή αν παραγνωριστεί μπορεί τελικά να λειτουργήσει σε βάρος του ίδιου του οργανισμού τον οποίο προσπαθεί να προστατέψει.
Η ψυχοθεραπεία είναι η διαδικασία όπου κάποιος καλείται να αναγνωρίσει ποια είναι η λειτουργία του άγχους για τον ίδιο ώστε, τελικά, να μπορέσει να αφουγκράζεται και να επωφελείται από τα μηνύματά του, να πορεύεται με αυτό — χωρίς όμως να καθορίζεται και να υποφέρει από αυτό.
Ασημένια Γόκτση
Ψυχολόγος-Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
